Your browser is not supported for the Live Clock Timer, please visit the Support Center for support.
Do góry

Synestezja – dar natury

Słowo synestezja pochodzi z greki. Synaísthesis oznacza równoczesne postrzeganie. Jest to stan, w którym doświadczenia jednego zmysłu mogą wywołać także doświadczenia charakterystyczne dla innych zmysłów. Synestezja polega na doświadczaniu określonych bodźców przez różne kanały zmysłowe. Ludzie dotknięci tą przypadłością odczuwają silne emocje z tym związane, nie mają nad tym kontroli i jednocześnie bardzo dobrze je zapamiętują.

W XIX wieku synestezję opisał Francis Galton. Na początku uważano ją za efekt przyjmowania niektórych środków odurzających, narkotyków. Synestezja jest stanem, w którym osoba odczuwa doświadczenia zmysłowe na skutek kontaktu z wrażeniami pochodzącymi od innych zmysłów. Oznacza to, że synestetyk słuchający muzyki klasycznej może odczuwać smak w ustach lub też kojarzyć ją z określoną barwą. Według socjologów zjawisko to ma miejsce u jednej na milion osób. Synestezja znacznie częściej występuje u kobiet oraz osób leworęcznych.

U synestetyków utwory muzyczne należące do grupy bodźców zmysłowych aktywowane są nie tylko przez zmysł słuchu, ale także równocześnie na przykład przez zmysł smaku. Pozwala to osobom obdarzonym synestezją na odbieranie zasłyszanych dźwięków jako doznań smakowych, czyli dany utwór muzyczny może przypominać im na przykład smak konkretnych owoców.

W ten sposób walc c-moll Szopena może mieć smak na przykład jagód lub polewy czekoladowej. Synestezja przejawia się w szerokiej różnorodności form. Poszczególne kolory mogą mieć swoją temperaturę, fakturę, kształt, na przykład kolor niebieski odczuwany będzie jako chłodny, biały jako miękki. Literom, cyfrom, czy słowom przypisane będą różne kolory, a więc litera d będzie postrzegana jako czerwona, cyfra 7 jako ciemnozielona, a imię Alicja jako złote.

Synestezja może przypominać między innymi stan narkotycznego upojenia, czyli tak zwane pomieszanie zmysłów. Zdaniem Richarda E. Cytowica, naukowca, który bada zjawisko synestezji, są nimi:

  • mimowolność, czyli wrażenia zmysłowe, które pojawiają się niezależnie od naszej woli,
  • projekcja, kiedy wrażenia zmysłowe powstają nie tylko wewnątrz umysłu, ale również poza nim,
  • trwałość oraz niepowtarzalność – konkretny bodziec u danej osoby zawsze będzie wywoływał te same wrażenia zmysłowe (na przykład cyfra 5 jest zawsze niebieska),
  • pamięć oznaczająca, że raz wywołane wrażenie pozostanie na zawsze w pamięci,
  • emocje mówiące o tym, że człowiek jest przekonany o realności wrażeń zmysłowych, które bardzo często połączone są z konkretnymi uczuciami, na przykład zachwytu lub obrzydzenia.

Rozróżniamy kilka rodzajów synestezji. Najpopularniejszą z nich jest synestezja lingwistyczna, w której cyfry, litery czy też słowa wywołują wrażenia w zmysłach związanych ze słuchem, wzrokiem, smakiem, a także dotykiem. Poszczególne wyrazy mają w tym przypadku konkretne kolory lub smaki na stałe im przypisane. Drugim rodzajem synestezji jest synestezja muzyczna, w której bodziec słuchu powoduje odczuwanie danego smaku na przykład muzyka współczesna ma smak kwaśny, a klasyczna słodki lub owocowy. Według Mikołaja Rimskiego-Korsakowa każda tonacja muzyczna ma inny kolor, na przykład tonacja C-dur ma kolor biały, a D-dur żółty, słoneczny. Do najdziwniejszych zaliczamy synestezję audiomotoryczną, kiedy odczuwamy konieczność zajmowania konkretnej pozycji słysząc określony dźwięk. Synestezja może być mocna i słaba. U wielu ludzi występuje w formie słabej, ale u prawdziwych synestetyków kolor jest widziany intensywniej na przykład czerwony będzie postrzegany jako soczysty odcień miąższu arbuza.

Przyczyny zaburzenia, jakim jest synestezja, nie są dokładnie określone. Jedna z teorii głosi, że w mózgu synestetów, a więc osób, u których występuje tzw. pomieszanie zmysłów, znajduje się więcej połączeń między neuronami, które przenoszą informacje z różnych narządów zmysłu. W wyniku tego różne wrażenia mogą się ze sobą mieszać. Inna teoria mówi, że nie dzieje się to za sprawą posiadania większej ilości połączeń pomiędzy neuronami, ale przyczyną zaburzenia jest brak równowagi pomiędzy hamowaniem i wyciszaniem impulsów docierających do mózgu. Trzecia hipoteza zakłada, że każdy człowiek rodzi się synestetykiem z dodatkową liczbą połączeń między neuronami, co zanika po ukończeniu trzeciego miesiąca życia. Dlatego u małego dziecka może dojść do tak zwanego poplątania się zmysłów. Udowodniono naukowo, że jedno wrażenie zmysłowe jest w stanie pobudzić w mózgu niemowlęcia wszelkie zmysły równocześnie, co w efekcie daje mnóstwo odczuć i wrażeń. U osób, u których połączenia pomiędzy neuronami nie znikają po upływie trzech pierwszych miesięcy życia, zostają synestetykami.

Zaburzenie synestezji występuje często u osób przejawiających zdolności artystyczne. Synestetykami byli między innymi: amerykański pisarz rosyjskiego pochodzenia Vladimir Nabokov, Wassily Kandinsky – prawnik i ekonomista, założyciel artystycznego stowarzyszenia „Phalanx”, promującego awangardowe kierunki sztuki, a także prowadzącego kursy malarstwa oraz zaliczany do grona poetów wyklętych Arthur Rimbaud, David Hockney – brytyjski malarz, który tłumaczył muzykę na obraz, Ludwig van Beethoven i rosyjski kompozytor epoki romantyzmu Mikołaj Rimski-Korsakow oraz John Lennon, Marilyn Monroe i Stevie Wonder.

Bibliografia: Sidorowska I., Kognitywne implikacje synestezji, [w:] Neurokognitywistyka w Patologii i Zdrowiu 2009-2011, Pomorski Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2011

Źródło zdjęć: pexels

Absolwentka Instytutu Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego na Wydziale Mediów i Komunikowania Społecznego, a także Studiów Podyplomowych w dziedzinie Redakcji Językowej Tekstu. Ukończyła również Autorską Szkołę Muzyki Rozrywkowej i Jazzu na kierunku ...