Your browser is not supported for the Live Clock Timer, please visit the Support Center for support.
Do góry

Cmentarz jako tekst kultury

Nagrobki i cmentarze stanowią symboliczne wrota, pozwalające nam na spotkanie ze zmarłymi. Dzięki nim nie znikają oni do końca, a my ich zupełnie nie tracimy. Motyw „porta angusta” – wąskiej bramy -zaczerpnięty z Pisma Świętego: Wąska brama i ciasna droga jest ta, która prowadzi do życia wiecznego (Mt 7,13-14) także stosowano w rzeźbie cmentarnej.(Źródło: https://wiadomosci.onet.pl/kiosk/cmentarne-symbole/3851l)

Grób pełni funkcję funeralną – czyli żałobną, odnoszącą się do pamięci o zmarłym. Za pomocą plastyki nagrobka i ukrytej pod nią symboliki bytuje przestrzeń łącząca obydwa światy, dzięki której dochodzi do spotkania społeczności żywych ze społecznością umarłych. Ustanawia ona granicę pomiędzy tymi światami. „Przestrzeń cmentarza jest miejscem realizacji wartości estetycznych i artystycznych, które wypływają z metafizycznego odwrócenia. Tu dominuje perspektywa Zaświatów, świata umarłych (makabryczności), którego obecność jest niezmiennym znakiem (przejściem do) nieznanego i transcendentnego. Estetyka Zaświatów, którą odnajdujemy na Progu (cmentarzu), według Guiomara, wiąże się z takimi kategoriami, jak: makabryczność, diaboliczność, cudowność, metafizyczność, nekromorficzność czy metamorficzność, ta ostatnia łącząca się z działaniem ognia (Magdalena Gajewska, Semantyka i estetyka pola pamięci, „Estetyka i Krytyka” nr 25 (2/2012), str. 51).

Kult zmarłych spełnia dwie podstawowe funkcje społeczne: pierwsza to ukrycie ciała podlegającego procesowi rozkładu oraz zapewnienie społeczności bezpieczeństwa sanitarnego, a druga to nadanie osobie zmarłej statusu przodka, jak i statusu żałobników jego rodzinie w ramach funkcjonującego porządku społecznego. Jean Baudrillard podkreśla, że: „zadaniem, jakie żywym wyznacza kult przodków, jest podtrzymywanie więzi ze zmarłymi. Więź ta opiera się właśnie na wymianie symbolicznej pomiędzy społecznością żywych i umarłych. Podstawą tejże wymiany jest przyjęcie, że istnieje życie po śmierci i że pomiędzy światem żywych i umarłych jest możliwa komunikacja”. Stąd gdzieniegdzie w Polsce nadal kultywowana jest tradycja przynoszenia zmarłym na ich grób np. babeczki wypiekanej na Wielkanoc lub kontynuowany do dziś przez Romów zwyczaj spożywania posiłków i picia w dniu święta zmarłych, gdzie symbolicznie rozlewa się nad grobem kieliszek wódki. Zmarli pełnią także funkcję mediacyjną – za ich
pośrednictwem proszono o pomoc (wierzono, że mogą mieć wpływ na pomyślność plonów, czy też pogodę, która sprzyjała lub utrudniała niektóre prace polowe). Zmarły ponadto mógł nadal jak gdyby czuwać nad żywymi potomkami, udzielając im wsparcia w trudnych chwilach lub ostrzegając przed niebezpieczeństwem za pomocą wieszczych snów (przepowiadających przyszłość). Katolicy uznają, że żywi za swoim wstawiennictwem mają wpływ na pośmiertne losy bliskich (stąd posty za ich dusze), ale też i zmarli mogą wstawiać się za żywymi. Z jednej strony obawiano się powrotu zmarłych i próbowano ich obłaskawiać podarunkami, z drugiej wierzono, że posiadają nadprzyrodzoną moc i mogą pomagać w rozwikłaniu kłopotów żyjących.

Miejscem pierwszych pochówków chrześcijańskich była bazylika, pełniąca funkcję nekropolii dla wszystkich wiernych (VIII – XII wiek). Początkowo zmarłych chowano w absydzie obok grobów męczenników lub w kwaterach znajdujących się najbliżej ołtarza. Wbrew pozorom uprzywilejowanym miejscem pochówków był również plac (westybul) pod rynną dachową, którego atrakcyjność była umotywowana tym, że woda deszczowa spływająca z dachu kościoła – mająca moc świętą – rozlewała się nad miejscem spoczynku zmarłego, tym samym niejako uświęcając jego samego. Później przestrzeń Domu Bożego zarezerwowana była tylko na pochówki dla zasłużonych: ojców kościoła, ludzi pochodzących z rodów królewskich oraz magnackich, bogatych przedstawicieli szanowanych zawodów. Wykupywanie miejsc pochówków na terenie kościoła około XII wieku spowodowało pobieranie opłat za sakramenty. Powodem, dla którego cmentarze zostały ulokowane poza murami miast, była ograniczona możliwość chowania w ramach przestrzeni świątyń oraz dziedzińców kościelnych. Ponadto bliski kontakt z ciałami zmarłych stwarzał zagrożenie epidemiologiczne. Wraz z rozwojem nekropolii powstał nowy typ przestrzeni publicznej – miejsce pieszych spacerów, handlu, gdzie zbiegli przestępcy odnajdywali azyl, ponieważ dobiegłszy do cmentarza nie mogli być aresztowani. Zmiana trumny drewnianej umieszczonej pod podłogą kościoła na kamienny grobowiec wpłynęła znacząco na stosunek do śmierci.

 

 

Wraz z pojawieniem się grobów zaczęły funkcjonować epitafia, których główną funkcją było utrwalenie pamięci o zmarłym. W XIV wieku obok tekstu głównego informującego o tym, kto tu jest pochowany, pojawiła się prośba o modlitwę za jego duszę. Zaczęto umieszczać w inskrypcjach informacje biograficzne, których celem było zwrócenie uwagi przypadkowego przechodnia na życiorys zmarłego. Trafiwszy do obiegu ustnego pozostawał on niejako nadal przy życiu.

Kiedy w XIX wieku zaczęto praktykować odwiedzanie cmentarzy, stało się ważne, gdzie został pochowany przodek. Układ grobów jest odbiciem porządku wprowadzonego przez żywych. Mogiły znajdujące się na obszarze peryferyjnym lub poza granicą cmentarza przeznaczone były dla samobójców, natomiast centrum zarezerwowane było dla biskupów, kleryków i innych świeckich, bogatych warstw społecznych.

Istnieje wiele typów nagrobków, posiadają one różne genealogie oraz znaczenia symboliczne. Wiele z nich nawiązuje swym rozwiązaniem formalnym do czasów antycznych.

Podstawowe typy nagrobków to:

 

 

I. Słupowe, nawiązujące do antyku:

cippus – prostopadłościan zdobiony płaskorzeźbami, posiada napisy, niekiedy o ścianach lekko zwężających się ku górze, zwieńczony dachem;

 

 

kolumna – symbol powiązania nieba i ziemi, siłą kosmologiczną. Uważana jest za oś świata. Kolumny miały funkcję podpór architektonicznych, a więc dźwigały ciężar, dlatego symbolizują stałość i oparcie. Złamana lub ucięta kolumna to symbol upadku świata doczesnego – ziemskiego;

 

 

obelisk – wysoki kamienny słup, lekko zwężający się ku górze, zakończony ostro – piramidalnie. Jego forma to geometryczne przedstawienie promienia słonecznego, już w czasach starożytnego Egiptu symbolizował boga słońca. W Watykanie obeliski prowadzą pielgrzymów do Bazyliki Św. Piotra, pełniąc funkcję drogowskazów;

 

 

II. Nawiązujące swą formą do antyku, niesłupowe:

stela – pionowa płyta kamienna, zdobiona dekoracją rzeźbiarską oraz inskrypcją. W starożytności znana głównie jako pomnik nagrobny;

 

 

nagrobki w formie: sarkofagu, tumby, trumny lub z wprowadzonymi elementami zdobienia w postaci: urny, wazy, amfory;

III. Krzyże:

krzyże żeliwne;

krzyże murowane, wyciosane w kamieniu, np. w piaskowcu;

krzyże drewniane;

 

 

IV. Płyty nagrobne:

płyty;

płyty z duszą – czworokątnym miejscem wewnątrz płyty nagrobnej przeznaczone na ogródek.

 

Oprócz samych typów nagrobków, które posiadają swą symboliczną wymowę, dodatkowym kontekstem znaczeniowym nacechowana jest cała plastyka dekoracyjna jak i roślinność cmentarna. Uogólniając wszystkie rośliny pozostające na okres zimy zielonymi – odnoszą się do zmartwychwstania, życia wiecznego. Mogą być nimi: bukszpan, tuja, barwinek, palma, czy drzewa iglaste.

 

Przykłady interpretacji symboli znajdujących się na pomnikach:

róża – uosobienie piękna oraz kruchości i przemijania życia. W chrześcijaństwie oznacza miłość Boga, wieczność, mistyczne odrodzenie. Czerwona róża symbolizuje krew Chrystusa oraz czarę, która przyjęła świętą krew. Biała róża w interpretacji wielu mitów to symbol śmierci. Ponadto Maria jest utożsamiana z pięknem róży, przez porównywanie jej ust, policzków do tego kwiatu. W średniowieczu róża była wyłącznie atrybutem dziewic. Od nazwy tego kwiatu powstała nazwa – różaniec;

lilia – symbol światła, czystości, niewinności, dziewictwa. Lilia to prastary symbol królewski. W pieśniach i bajkach ludowych łączy się ze śmiercią. Zasadzona na grobie symbolizuje łaskę Bożą;

liść palmy – symbolizuje: zwycięstwo, radość, pokój, życie wieczne, zmartwychwstanie. W Biblii palma to mądrość i sprawiedliwość, a w sztuce wczesnochrześcijańskiej – męczeńska śmierć;

 

 

bluszcz – został zinterpretowany przez chrześcijańskich symbolistów jako trwanie duszy po śmierci cielesnej. Oplatający krzyż podkreśla wiarę zmarłego w naukę Chrystusa dotyczącą zmartwychwstania i życia wiecznego;

 

 

wieńce z kwiatów lub liści: w Biblii pojawiają się wieńce: czci, radości i zwycięstwa. W kontekście antycznych igrzysk olimpijskich nakładanie wieńca na skronie pełniło funkcje nagrody. W chrześcijaństwie nagrodą za godną egzystencję ziemską, jest życie wieczne;

kompozycja np. z paproci lub kalii ułożona w ten sposób, aby łodyżki trzech liści wychodziły z jednego miejsca – jest to odwołanie do Trójcy Świętej, stanowiące wyznanie wiary oraz oddanie się pod opiekę Bogu;

 

 

pochodnia – kiedy jest zwrócona do dołu symbolizuje wygaszenie życia, skierowana do góry oznacza narodzenie do życia po śmierci, wieczność;

 

 

klepsydra – symbol przemijającego czasu, kiedy dodatkowo dołączone są do niej skrzydełka, oznaczają one ulotność życia;

panoplia – motyw dekoracyjny skomponowany z elementów uzbrojenia. Należy się spodziewać, że w tym miejscu został pochowany żołnierz;

księga – symbol mądrości. Może nas np. informować o grobie nauczyciela;

 

sowa – ptak nocy a więc śmierci wieszczący smutek, zgon i melancholię. Symbolizuje również wiedzę, mądrość;

 

 

atrybuty wskazujące na wykonywany zawód zmarłego – paleta, skrzypce lub narzędzia pracy typowe dla np. doktora;

 

 

lustro – kiedy w domu jest zmarły należy przykryć wszystkie lustra chustą lub obrusem, czyni się tak po to aby zmarły nie pozostał w domu. Lustro jest portalem do lustrzanego świata. Podobne właściwości miało „lustro wody” dlatego obawiano się utopców, wodników i innych demonów zamieszkujących wody;

 

 

postaci na pomnikach – mogą być świętymi, pod których opiekę oddaje się duszę zmarłego, albo wyrażają stan psychiczny rodziny zmarłego (np. płaczki). Aniołki najczęściej wskazują nam, że tutaj jest pochowane dziecko;

 

 

brzozowy krzyż, dobrze widoczny z daleka, który stawiano poległym w boju – jest ciekawym zjawiskiem na ziemiach polskich. Powody, dla których tak czyniono, są co najmniej dwa. Po pierwsze brzoza jest bardzo atrakcyjnym materiałem – dostępnym praktycznie wszędzie. Rośnie na każdym terenie. Betula pendula (brzoza brodawkowata) występuje na suchych piaszczystych terenach, wydmach, porasta także miedze pośród pól. Betula pubescens (brzoza omszona) zaś rośnie na terenach bardziej podmokłych. Po drugie brzozy od zawsze uznawano za dobre i przyjazne ludziom, dlatego sadzono je w obrębie domostw i gospodarstw. Nasi słowiańscy przodkowie wykorzystywali gałązki brzozowe do odpędzania złych duchów. O właściwościach ochronnych brzozy świadczyć może między innymi obrywanie gałązek podczas procesji Bożego Ciała i umieszczanie ich pod powałą dachu (na strychu), dzięki temu piorun miał nie uderzać w dom. Bydło wypędzone na pierwszy wiosenny wypas było chłostane brzozowymi gałązkami, aby dobrze rosło i nie chorowało. Prawdopodobnie ze względu na „płaczliwy wygląd” wierzono, że brzoza współodczuwa z człowiekiem i niejako płacze nad jego losami, co koresponduje z etosem żołnierza poległego w boju. Wierzono, że zmarli śmiercią nagłą (tragiczną) często błąkają się po ziemi w okolicy miejsca, gdzie odebrano im życie lub powstają z grobu jako upiory. Warto tutaj wspomnieć o tym, że krzyż z brzozy dla żywych miał także posiadać moc ochronną – zapobiegał, by żaden upiór nie włóczył się po okolicy.

 

Zdjęcie „płyt z duszą” – cmentarz przy KAPLICY CUDU NAD WISŁĄ – poległych w boju pod Ossowem 14 sierpnia 1920 r., autor: Anita Kucharska
Zdjęcie brzozowy krzyż – autor: Artur Kucharski
Pozostałe zdjęcia – cmentarz na Powązkach w Warszawie, autor: Anita Kucharska

Kulturoznawca z wykształcenia. Ukończyła również Organizację Reklamy. Doświadczenie zawodowe zdobywała w szeroko rozumianej branży reklamy, będąc między innymi specjalistą ds. marketingu i reklamy oraz project managerem. Pracowała również w portalu internetowym Otokoclub.pl. Jako reporter ...