Your browser is not supported for the Live Clock Timer, please visit the Support Center for support.
Do góry

Atrybuty Wielkiej Soboty

Podczas Wielkiej Soboty atrybutami nawiązującymi a zarazem występującymi w tym dniu są: ogień, woda, święconka.

Symbolika wody w Wielką Sobotę jest oczywista, ponieważ funkcjonuje ona w świadomości jako oczyszczenie. Z religijnego punktu widzenia śmierć Jezusa na krzyżu dała nam oczyszczenie, obmycie z grzechów oraz nadzieję na nasze zmartwychwstanie i nowe życie. Kolejnym ważnym elementem Wielkiej Soboty, należącej do Triduum Paschalnego, jest ogień, który pali się jako ognisko, rozniecane z kolczastych krzewów (nawiązujących do korony cierniowej Chrystusa) przed kościołem. „Palenie oznacza śmierć, uśmiercanie czegoś starego, ale też oczyszczanie i nadzieję, że z popiołów powstanie nowe życie. Ogień ten przynoszono do domu w postaci zapalonej świecy i czyniono z niego różne posługi, jak choćby pierwsze rozpalanie w piecu. Do dziś z wielkosobotniego ogniska wyjmuje się ciernie, a węgielki wrzuca do wody święconej, żeby dłużej stała i miała moc leczniczą”. Ogień w kulturach tradycyjnych symbolizował dawcę życia – słońce.

Święta wielkanocne nie mogły się także obejść bez święconki – tak właśnie potocznie nazywamy zawartość wiklinowych koszyczków, które niesione są do kościołów w celu poświęcenia pokarmów. Akt poświęcenia pokarmów dokonuje ich jakościowej przemiany w sensie duchowym i religijnym. Przyjrzyjmy się teraz bliżej składnikom znajdującym się w koszyku, stającymi się także niezbędnymi atrybutami stołu wielkanocnego.

Elementem najmocniej kojarzącym się z czasem Wielkanocy są jajka, symbol wiosennego przebudzenia przyrody, jak i nowego życia, zapoczątkowanego pokonaniem śmierci przez zmartwychwstanie Chrystusa. Niektóre mitologie, takie jak starofiński epos narodowy Kalewala, przedstawiają powstanie świata właśnie z jaja. Podobną orogenezę powstania świata opisują mity filipińskie i indyjskie, które mówią o tym, że „świat powstał z ogromnego jaja, złożonego przez praptaka, na wodach praoceanu; w legendach asyryjskich było to jajo cudownego, odradzającego się z popiołów Feniksa”. Dawni Słowianie używali jajek do wielu obrzędów magicznych, miały one moc przepędzania złych sił. Szczególną moc przypisywano jajkom malowanym. W celach ochronnych zakopywano jajko pod węgłami domów, rzucano w płomienie, aby uchronić od pożaru. Na Podolu czarno-białe kraszanki zdobione we wzór meandra greckiego (wyrażający ruch fal – nieskończoność), którego początek łączył się z końcem, wkładano do trumny zmarłych. Jajka położone w bruzdę zagonu zapewniały pomyślną wegetację roślin i dorodne plony, a umycie twarzy w wodzie, która miała styczność z pisanką, zapewniało urodę i pozbycie się chorób skórnych. Magiczną moc miały także skorupki jaj – położone pod pniami drzewek owocowych zapewniały ich dorodność. Karmiono nimi także kury, aby dobrze się niosły i chowały. Ponadto rozsypane w zasiekach i komorze chroniły przed gryzoniami. „Toczono jajka po grzbietach i bokach krów oraz koni, aby były zdrowe, gładkie i okrągłe jak jako. Jajka miały również zastosowanie w ludowych zabiegach medycznych: leczono przy ich pomocy postrzały, zaziębienie, febrę, różne bóle, gorączki żółtaczkę, tocząc jajko po ciele chorego. Wierzono także, że można przenosić chorobę na jajko”.

Tradycja malowania jaj sięga co najmniej wczesnego średniowiecza i jest wspólna wszystkim Słowianom. Kiedy jaja są barwione na jeden kolor, nazywa się je wtedy zależnie od regionu: kraszankami, malowankami lub byczkami. Natomiast jajka pokryte wzorem noszą nazwę pisanek. Istnieje jeszcze jeden rodzaj zwany skrobankami – od techniki wykonania. „Malowanie jaj uważano za warunek istnienia świata i wierzono, że poniechanie tego zwyczaju sprowadzi katastrofę.” Według prof. Jana Adamowskiego z UMCS istnieją dwa rodzaje jajek wielkanocnych: te, którymi się dzielimy i te, które ozdabiamy. „Dzielenie się jajkiem ma funkcje społeczne i wymiar religijny, poza tym przypomina łamanie się opłatkiem podczas Wigilii (jest tu mały paradoks językowy, bo dzielenie się oznacza w gruncie rzeczy łączenie)”. Kolorowa skrobanka, kraszanka, pisanka, którą obdarowuje chłopak dziewczynę lub odwrotnie – co ma sens zalotny, kiedy panna obdarowuje pisanką kawalera, który jej się podoba. W tradycji polskiej znany jest także przykład, gdy matka chrzestna obdarowuje pisanką swego chrześniaka tym samym „przyznając się” do swojego udziału w wychowywaniu.

Do koszyczków wielkanocnych wkładamy także: wędliny, chrzan, sól i pieprz, zajączki z czekolady, baranki, chleb i jego odmiany bardziej odświętne na przykład babki i mazurki. W Tarnogrodzie ważnym elementem jest często biały ser, składnik barszczu białego tak zwanej tarnogrodzkiej zalewajki, w której skład wchodzą wszystkie pozostałe składniki pochodzące ze święconki, a ser biały dawniej suszony – przygotowywano w tym celu odpowiednio wcześniej. Ten rodzaj zupy podawanej jako poranne śniadanie spożywa także ludność z Biłgoraja i okolic. Chrzan, będący przyprawą, posiada także motywację religijną, mającą swe uzasadnienie w apokryfie odnoszącym nazwę tej rośliny do męki Chrystusa: „ukrad guść, to złopał i wsadził w ziemie, i mówio, że z tego goździa urus chrzan, i na pamiątke bioro chrzan do święcenia”.

Kolejnym atrybutem Wielkanocy jest zając. Należałoby wyjaśnić, skąd w naszej kulturze znalazł się ten symbol, kojarzony z porą wiosny. Otóż Chrześcijaństwo powstało na terenach dawnego Imperium Rzymskiego, do którego należał również Egipt. Dlatego niektóre z symboli egipskich przeniknęły do tradycji chrześcijańskiej – między innymi zając jako symbol zmartwychwstania i płodności. Jak podają egipskie mity: Izyda, bogini miłości i ogniska domowego. przyczyniła się do zmartwychwstania swojego męża Ozyrysa, który wcielił się w postać zająca. Grecy podziwiali zająca za płodność, ponieważ jest to jedyne zwierzę, którego samica będąc w ciąży jest w stanie zostać ponownie zapłodniona. Wielkanocny zajączek to przejęty ze starożytności symbol przemijania oraz zmartwychwstania. A możliwości jego płodności oznaczają triumf życia nad śmiercią. Ponadto w świetle starych legend i podań, wedle których stworzenie to jest gotowe ofiarować się i poświęcić życie dla innych, bywa interpretowane jako symbol ofiarności i samopoświęcenia, które przeżywamy co roku w Ofierze Chrystusa.

„Najstarsze źródła przedstawiające zająca z wielkanocnymi jajkami pochodzą z końca XVII wieku. Natomiast druga połowa XVIII wieku przyczyniła się znacząco do rozpropagowania symbolu wielkanocnego zająca. Stało się to za sprawą coraz to popularniejszych kartek pocztowych, wysyłanych wraz ze świątecznymi życzeniami. Motywy dekoracyjne tych kartek nie zawsze były religijne, często czerpały elementy z otaczającej przyrody. Później do tych symboli dołączono lub je zastąpiono elementami bardziej teologicznymi”.

Kolejnym ważnym atrybutem związanym z ideologią chrześcijańską, przejawiającym się już w Starym Testamencie, jest ofiara złożona z baranka. Po raz pierwszy dokonana została przez Abrahama, który miał poświęcić dla Boga swego syna Izaaka. Po raz drugi rola ofiary składanej za ludzkie grzechy przypadła ukrzyżowanemu Chrystusowi. Dlatego baranek z czerwoną chorągiewką oznacza umęczonego Chrystusa i jego ofiarę. Podobnie mięso i inne wędliny nawiązują do baranka paschalnego, którego symbolikę ustanowił Chrystus spożywając potrawy wraz z apostołami podczas Ostatniej Wieczerzy, jako „Baranek Boży”, który pokonał zło i obmył świat z grzechów. „Święta Wielkanocy wiążą się z żydowską Paschą. Samo słowo Pascha wywodzi się z hebrajskiego paesah, co znaczy omijać, przejść i jest wspomnieniem niewoli narodu izraelskiego w Egipcie. Wyjście z Egiptu poprzedziło rytualne spożycie baranka paschalnego. Chrześcijanie wierzą, że Chrystus, kiedy spożywał ostatnią wieczerzę paschalną, wypełnił symbole starotestamentowe i że był Barankiem Paschalnym, który dopełnił zbawczej ofiary”. Baranek znajdujący się w koszyczku wielkanocnym bywał wykonywany z: gipsu, ciasta, cukru lub z masła (przy pomocy specjalnej formy wykonany). Podczas Ostatniej Wieczerzy została ustanowiona przez Pana Jezusa Eucharystia, której ogromną rolę w zbawieniu i życiu chrześcijanina można tłumaczyć jako szczególny szacunek do chleba będącego symbolem ciała Chrystusa (sakrament komunii). Stąd nie może zabraknąć także i chleba! Istnieje także inne umotywowanie chleba jako istotnego atrybutu koszyczka wielkanocnego, którego sens tkwi w legendzie mającej charakter apokryficzny opowiadającej o rzezi niewiniątek. „Kiedy Herod rozkazał pozabijać dzieciątka, Matka Boska pozostała w Betlejem. Żydzi złapali ją i męczyli, chcąc dowiedzieć się, gdzie ukryła swojego Synka. Tymczasem malutki Pan Jezus schronił się w chacie ubogiej kobiety. Ta, obawiając się o życie Chłopięcia, skroiła przylepkę od chleba, wydrążyła go i tam ukryła Dzieciątko. Potem Jezus, chcąc zmienić kryjówkę, wybiegł na podwórze, a kury, aby ratować Jezusa, zagrzebały Go w trociny i osłoniły skrzydłami. Na koniec wieprzki wyryły w ziemi norę, aby Zbawiciel mógł się tam schronić. Na pamiątkę tych wydarzeń w koszu ze święconką jest chleb, jaja i słonina”.

Inną odmianą pieczywa, bardziej odświętną od chleba, jest ciasto, wypiekane i kojarzone wyłącznie z okresem Wielkanocy. Babka jest nie tylko zwykłym ciastem. Powstaje z dużej ilości jaj i odnosi się do symboliki życia bardzo mocno zaakcentowanego podczas świętowania wiosennego, natomiast kształt babki odnosi się do symboliki śmierci, ponieważ przedchrześcijański rodzaj pochówków to kurchany – owalne, stożkowate kopce, przykryte ziemią. Należy także zestawić z czasem wypiekania bab tło wydarzeń rozgrywających się w kalendarzu roku obrzędowego Kościoła. Otóż w czasie świąt Wielkiej Nocy mamy do czynienia ze śmiercią i zmartwychwstaniem Jezusa. Dlatego właśnie każdy element symboliczny kojarzony z czasem Wielkanocny musi mieć swe uzasadnienie, przywodząc na myśl głębsze treści religijne.

Wymieniając składniki, znajdujące się w koszyczku wielkanocnym, należy także zwrócić uwagę na symboliczne znaczenie przypraw, a mianowicie soli i pieprzu. Sól od dawien dawna wykorzystywana była do konserwacji żywności, dlatego symbolizuje trwałość, zachowanie od zepsucia. Natomiast innej konotacji nabiera częstowanie kogoś solą i chlebem, wtedy można mówić o życzliwości wobec gości. Pieprz czarny symbolizuje „gorzkie zioła, jakie Żydzi dodawali do sosu w kolorze cegły, zwanego charoset, w którym maczali kawałki paschalnego baranka na pamiątkę niewolniczej pracy przy produkcji cegły w Egipcie”.

Ozdoba koszyczka wielkanocnego również odwołuje się do życia, odradzania, sił witalnych, ponieważ wykorzystywane są tu rośliny zimozielone: bukszpan i barwinek. Natomiast bazie i wiklina, z której wykonane są najczęściej koszyczki, to wierzba, która jako pierwsza spośród drzew budzi się z zimowego snu.
Czas świąt Wielkanocnych to czas wiosny, dlatego na pocztówkach widnieją: kaczuszki, kurczaczki, zajączki, ptaszki, bazie, ponieważ to właśnie one są symptomami wiosny.

Literatura:
Ewa Ferenc-Szydełkowa, Rok kościelny a polskie tradycje, Poznań 1988.
Agnieszka Kościuk, Noc wielka, [w:] „Gadki z Chatki” nr 31 listopad 2000.
Anna Zadrożyńska, Powtarzać czas początku, cz. I., O świętowaniu dorocznych świąt w Polsce, Warszawa 1985.
Barbara Ogrodowska, Ocalić od zapomnienia. Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne, Warszawa 2004 r.
Halina Pelcowa, Nazwy roślin w świadomości językowej ludności wiejskiej, wyd. przez Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie.

Kulturoznawca z wykształcenia. Ukończyła również Organizację Reklamy. Doświadczenie zawodowe zdobywała w szeroko rozumianej branży reklamy, będąc między innymi specjalistą ds. marketingu i reklamy oraz project managerem. Pracowała również w portalu internetowym Otokoclub.pl. Jako reporter ...